Wie deze maand “ai geletterdheid” of “ai geletterdheid training” intypt, vindt vooral cursusaanbieders die elkaar overschreeuwen met deadlines en boetedreiging. Wat je eigenlijk zoekt is het antwoord op drie nuchtere vragen: wat vraagt de wet nu precies van mijn bedrijf, sinds wanneer, en hoe regel ik dat zonder er een project van drie maanden van te maken? Deze gids beantwoordt ze op basis van de primaire bronnen: de wettekst zelf, de vragenlijst van de Europese Commissie en de handreiking van de Autoriteit Persoonsgegevens.
Wat is AI-geletterdheid?
AI-geletterdheid is volgens artikel 4 van de AI-verordening (de officiële Nederlandse naam van de EU AI Act) het geheel aan vaardigheden en kennis dat mensen nodig hebben om AI-systemen geïnformeerd in te zetten én de kansen en risico’s ervan te herkennen (Bron: Europese Commissie).
Dat klinkt abstract, dus vertaal het naar de werkvloer van een bedrijf met pakweg vijf tot vijftig mensen. AI-geletterd is de officemanager die weet dat de notulen-tool soms namen verhaspelt en ze daarom nakijkt. De verkoper die een offerte-concept uit ChatGPT haalt en de prijzen controleert voordat het naar de klant gaat. De HR-medewerker die weet dat AI-ondersteunde sollicitantenselectie in de zwaarste risicocategorie van de wet valt en daar dus niet zomaar een tooltje voor aanzet. Geletterdheid is een werkvaardigheid, geen diploma.
Sinds wanneer geldt de plicht, en voor wie?
De AI-geletterdheidsplicht geldt sinds 2 februari 2025. Ze rust op aanbieders én gebruikers van AI-systemen, zonder ondergrens in bedrijfsgrootte (Bron: Europese Commissie). Gebruik je als bedrijf alleen ChatGPT, Copilot of de AI-functies in je boekhoudpakket, dan ben je in wetstermen een “gebruiksverantwoordelijke” en val je eronder. De plicht dekt bovendien iedereen die namens jou met AI werkt: ook de uitzendkracht en de ingehuurde zzp’er.
Er zit wél een ingebouwde maat in: het vereiste niveau hangt af van context, rol en risico. Van een marketingbureau dat teksten laat herschrijven wordt iets anders verwacht dan van een administratiekantoor dat AI-uitkomsten in belastingaangiftes verwerkt. Hoe breed AI inmiddels in het Nederlandse mkb zit, en waar de kansen en valkuilen liggen, lees je in onze analyse AI in het mkb: de stand van zaken.
Is een AI-geletterdheid-training verplicht? Nee.
Dit is het punt waar de meeste verwarring (en de meeste marketing) op zit, dus we zeggen het zo letterlijk mogelijk: de wet schrijft geen cursus, geen minimumaantal uren en geen certificaat voor. De Europese Commissie bevestigt dat expliciet in haar vragenlijst over AI-geletterdheid, en voegt eraan toe dat er evenmin officiële richtsnoeren van het AI Office bestaan; wel verzamelt Brussel praktijkvoorbeelden in een openbaar “living repository” (Bron: Europese Commissie).
Je mag het dus zelf invullen: een interne kennissessie rond jullie eigen tools, een gratis basiscursus, heldere werkinstructies, of een combinatie. Externe training inkopen is een legitieme keuze als niemand intern tijd heeft, maar toets de aanbieder kritisch. Waar je op let (en welke rode vlaggen je meteen moet herkennen) staat in de wildgroei aan AI-trainingen.
Beginner-tip:Zie je een advertentie met “AI-training wettelijk verplicht, voorkom boetes tot €35 miljoen”? Die boetebedragen horen bij verboden AI-praktijken zoals social scoring, niet bij artikel 4. Voor de geletterdheidsplicht heeft de AI Act zelf geen boetebedrag; dat is aan de lidstaten gelaten en Nederland heeft die regels nog niet vastgesteld.
Wat verandert er in 2026?
Twee dingen, en ze maken de situatie vooral voorspelbaarder.
Handhaving start op 2 augustus 2026. Vanaf die datum kunnen nationale toezichthouders naleving van artikel 4 controleren (Bron: Europese Commissie). In Nederland coördineren de Autoriteit Persoonsgegevens en de RDI het toezicht; welke tien loketten er precies zijn en wie over jouw sector gaat, zochten we uit in welke Nederlandse toezichthouders jouw mkb raken. Sancties moeten proportioneel zijn en per geval beoordeeld worden. Voor een mkb-bedrijf dat aantoonbaar iets geregeld heeft, begint een controle met vragen en hooguit een verbetertermijn.
De formulering wordt zachter. Met het Digital Omnibus-akkoord van 7 mei 2026 verschuift artikel 4 van een toereikend niveau “garanderen” naar de ontwikkeling van AI-geletterdheid “ondersteunen” (Bron: Consilium). Het is daarmee expliciet een inspanningsverplichting: je hoeft niet het kennisniveau van elk individu te bewijzen, wel dat je er structureel werk van maakt. Alle verschoven deadlines van het akkoord staan overzichtelijk bij onze collega’s van hetlaatsteainieuws.nl: de nieuwe AI Act-deadlines van 2026 tot 2028.
Zo regel je het in een team van 1 tot 50 mensen
De Autoriteit Persoonsgegevens hanteert vier stappen: inventariseren, doelen stellen, uitvoeren en evalueren (Bron: Autoriteit Persoonsgegevens). Zo zien die eruit op mkb-schaal; reken op een paar dagdelen verspreid over twee maanden.
1. Inventariseer welke AI je gebruikt en wie ermee werkt. Eén spreadsheet, drie kolommen: welke tool, waarvoor, wie. Vergeet de onzichtbare AI niet: de transcriptie in je vergadersoftware, de chatbot op je site, de tekstsuggesties in je mailprogramma. En de nieuwe categorie die je snel op je bordje krijgt: agentic AI die zelfstandig acties in externe platforms uitvoert — zie bijvoorbeeld adpaq’s MCP-server voor podcast-advertentiecampagnes, waar een AI-assistent namens jou kan opzetten en publiceren.
2. Bepaal per rol wat iemand moet snappen. Voor iedereen geldt dezelfde basis: weten wat een taalmodel wel en niet kan, een verzonnen antwoord herkennen (onze gids AI-hallucinaties herkennen is daarvoor gratis lesmateriaal) en weten welke gegevens je niet in een publieke chatbot plakt. Daarbovenop komt maatwerk voor rollen met impact: offertes, personeel, financiën.
3. Voer het licht uit. Een gratis basiscursus plus één interne sessie van een dagdeel waarin het team met de eigen tools aan échte voorbeelden werkt, komt voor de meeste bedrijven al een heel eind. Het volledige draaiboek, inclusief gratis cursusmateriaal en voorbeeldsessies, staat in ons stappenplan AI-geletterdheid regelen zonder dure cursus. Wil je het meteen structureel aanpakken, dan ligt er ook een kant-en-klaar trainingsprogramma van vier sessies klaar — inclusief agenda per sessie.
4. Evalueer elk half jaar en leg vast wat je deed. Documentatie is het hart van de plicht. Een dossier van twee A4’tjes volstaat: je tool-inventarisatie, de kennisdoelen per rol, wie wanneer welke sessie of cursus volgde, en wat je bij de laatste evaluatie hebt aangepast. Dát is wat je laat zien als een toezichthouder belt.
Wil je het breder trekken dan geletterdheid alleen, bijvoorbeeld omdat je toch al je AI-leverancierscontracten naloopt richting augustus, pak dan meteen onze inkoop-checklist voor AI-contracten erbij. Dezelfde inventarisatie uit stap 1 is daarvoor het startpunt, dus dat werk doe je maar één keer.