Universiteit Utrecht bouwt een eigen AI-chat: drie lessen voor je bedrijf

Universiteit Utrecht zette op 9 september UU AI-Chat open voor al haar studenten en medewerkers: één AI-chatomgeving in eigen beheer, gratis te gebruiken, en vanaf dit collegejaar geen pilot meer maar een reguliere dienst (Bron: Universiteit Utrecht). De aanleiding staat er zonder omhaal bij: de universiteit maakt zich zorgen over haar afhankelijkheid van niet-Europese techleveranciers.

Wat het interessant maakt voor een ondernemer is niet de omvang, maar de constructie. Onder de motorkap draait die “eigen” omgeving namelijk op Azure OpenAI, op Mistral en op open-weight modellen die op Nederlandse SURF-servers staan. De UU bouwde geen eigen model. Ze bouwde de schil eromheen, en dat is een keuze die een bedrijf van vijftien man ook kan maken.

Beginner-tip:Een taalmodel is de motor die de antwoorden genereert; de chatomgeving is het dashboard eromheen waar je gesprekken, documenten en instellingen in staan. Wie zelf eigenaar is van het dashboard, kan de motor vervangen. Wie rechtstreeks bij één aanbieder inlogt, verhuist bij een overstap alles tegelijk.

Les 1: autonomie zit in de laag boven het model

De UU omschrijft digitale autonomie als het vermogen om zelf richting te geven aan onderwijs en onderzoek, beschermd tegen geopolitieke risico’s, “met de optie om op elk moment van leverancier te wisselen” (Bron: Universiteit Utrecht). Die laatste zinsnede doet het werk.

In UU AI-Chat kies je per vraag welk model je aanspreekt. Commerciële modellen via Azure OpenAI en Mistral staan naast open-weight modellen op SURF-infrastructuur. Je gespreksgeschiedenis, je persona’s, je projecten en je promptbibliotheek blijven in de UU-omgeving staan, los van welk model je die dag gebruikt.

Vertaal dat naar je eigen bedrijf en de vraag wordt heel concreet: als jouw AI-leverancier morgen zijn prijzen verdubbelt, wat raak je dan kwijt behalve de leverancier? Als het antwoord “alle prompts, alle instructies en de hele werkwijze van het team” is, dan is de afhankelijkheid groter dan het contract suggereert. Wat je dan wél kunt voorbereiden, zetten we op een rij in AI-leverancier gehackt of verkocht: 4 vragen vooraf.

Les 2: er is een gratis meetlat, en die is niet voor universiteiten alleen

De UU ontwikkelde een beoordelingsmodel om per applicatie te bepalen hoe kwetsbaar ze is, en stelt dat kosteloos beschikbaar aan andere organisaties (Bron: Universiteit Utrecht). Het Digital Autonomy Assessment Framework scoort drie dingen: hoe groot de externe risico’s zijn, hoe goed je organisatie die kan beperken, en hoe belangrijk de applicatie is voor je kerntaken. Uit de combinatie rolt een autonomiescore die laat zien waar de urgentie het hoogst is.

Tim van Neerbos, lead enterprise architect en de bedenker van het model, vat het samen als een vragenlijst waarmee je bepaalt of er direct actie nodig is voor een applicatie of niet. Strategisch coördinator Marije de Vries zegt erover: “Digitale autonomie is vooral een nationaal en Europees vraagstuk. Wij vinden het belangrijk om de kennis die we opdoen te delen met andere organisaties.”

Je hoeft die vragenlijst niet integraal over te nemen. De drie assen zijn al genoeg om een middag mee te vullen: zet je tien belangrijkste applicaties in een rij, geef elk een cijfer voor risico, voor beheersbaarheid en voor bedrijfskritiek, en kijk welke bovenaan komt. In de praktijk eindigt je AI-tool daar zelden; je boekhoudpakket en je mail des te vaker.

Les 3: “eigen” betekent zelden zelfgebouwd

De UU is er open over dat UU AI-Chat gebaseerd is op de chatomgeving van de Universiteit van Amsterdam. De mailpilot om minder afhankelijk te worden van Microsoft loopt als onderzoek, niet als afgerond project (Bron: Universiteit Utrecht). En naast UU AI-Chat lopen er twee kleinere sporen: EduGenAI van SURF en Npuls als pilot, en een driejarige pilot met het Franse Mistral, waarvan elke faculteit een beperkt aantal licenties kreeg.

Dat is geen halfheid, dat is hoe zo’n traject eruitziet als iemand er eerlijk over is. Een organisatie van deze omvang bouwt niets van nul; ze verplaatst haar afhankelijkheid naar een plek waar ze meer te zeggen heeft, in stappen, met meerdere opties tegelijk in de lucht.

Voor het MKB is die les misschien wel de nuttigste. De keuze is zelden tussen “alles bij Amerikaanse big tech” en “alles zelf draaien”. Wat je wél kunt doen: gereedschap kiezen dat meerdere modellen ondersteunt, je materiaal in exporteerbare vorm houden, en in het contract vastleggen dat je je data mee kunt nemen. Dat zijn inkoopvoorwaarden, geen IT-project. Welke clausules daarvoor nodig zijn, staat in onze inkoop-checklist voor AI-contracten. Zoek je concrete Europese vervangers, begin dan bij ons overzicht van Europese AI-apps.

Dat de UU hier tijd in steekt, staat bovendien niet los van het beleid eromheen. Waarom “soevereine AI” van een conferentiewoord een begrotingspost werd, legt onze zustersite uit in Sovereign AI: wat het is en wat Europa eraan doet.

Een detail dat opvalt

In UU AI-Chat staat bij elk model hoeveel energie het kost, weergegeven met een aantal bliksemschichten. Hoe complexer je vraag, hoe zwaarder het model, hoe meer stroom. De universiteit moedigt gebruikers aan om voor eenvoudige vragen het lichtste model te nemen.

Dat is een klein interface-besluit met een aardige bijvangst: het lichtste model is doorgaans ook het goedkoopste. Wie AI per verbruik afrekent, kan dezelfde gewoonte in zijn eigen team inbouwen zonder dat er een beleidsstuk aan te pas komt.